मंदिर एवं तीर्थ
प्रत्येक मंदिर की जानकारी आधिकारिक/संस्थागत स्रोतों से सत्यापित की जाती है — काल्पनिक इतिहास कभी नहीं जोड़ा जाता (Master Prompt Section 26)।
ब्रह्मा से जुड़े मंदिर
ब्रह्मा मंदिर, पुष्कर
राजस्थान · ब्रह्मा का सर्वाधिक प्रसिद्ध एवं प्रमुख तीर्थ
ब्रह्माअन्य ब्रह्मा-मंदिर
कुम्भकोणम, आसोतरा, खेड़ब्रह्मा, चित्तौड़गढ़ आदि — संक्षिप्त सूची
ब्रह्माविष्णु से जुड़े मंदिर
बद्रीनाथ
उत्तराखंड · चार धाम तीर्थ, आदि शंकराचार्य द्वारा पुनर्स्थापित
विष्णुतिरुपति (वेंकटेश्वर)
आंध्र प्रदेश · भारत का सर्वाधिक दान प्राप्त करने वाला मंदिर
विष्णुश्रीरंगम
तमिलनाडु · 108 दिव्य देशम में प्रथम, विश्व का सबसे बड़ा क्रियाशील मंदिर
विष्णुगुरुवायूर
केरल · गुरुवायूरप्पन (चतुर्भुज कृष्ण-स्वरूप)
विष्णुबारह ज्योतिर्लिंग
सोमनाथ
गुजरात · प्रथम ज्योतिर्लिंग
शिवमहाकालेश्वर
उज्जैन · दक्षिणमुखी लिंग, भस्म आरती
शिवकेदारनाथ
उत्तराखंड · चार धाम तीर्थ
शिवकाशी विश्वनाथ
वाराणसी · सर्वाधिक पूजनीय ज्योतिर्लिंगों में से एक
शिवरामेश्वरम
तमिलनाडु · शेष 8 ज्योतिर्लिंग शिव जी के पेज पर
शिवअष्टविनायक — आठ गणेश मंदिर
मयूरेश्वर — मोरगांव
महाराष्ट्र · अष्टविनायक यात्रा का आरंभ व समापन
गणेशसिद्धिविनायक — सिद्धटेक
महाराष्ट्र · शेष 6 अष्टविनायक मंदिर गणेश जी के पेज पर
गणेशअरुपदई वீடு — मुरुगन के छह धाम
पझनी (पलनी)
तमिलनाडु · सर्वप्रसिद्ध पर्वतीय मुरुगन-तीर्थ
कार्तिकेयतिरुचेंदूर
तमिलनाडु · समुद्र-तट का सूरसंहारम्-स्थल; शेष 4 धाम कार्तिकेय-पेज पर
कार्तिकेयदेवी-तीर्थ
मीनाक्षी मंदिर, मदुरई
पार्वती के मीनाक्षी-रूप का विश्वप्रसिद्ध क्षेत्र
पार्वतीअन्नपूर्णा मंदिर, काशी
अन्न-क्षेत्र परंपरा — अन्नपूर्णा-कथा का केंद्र
पार्वतीमहालक्ष्मी, कोल्हापुर
किरणोत्सव हेतु प्रसिद्ध शक्ति-क्षेत्र
लक्ष्मीपद्मावती, तिरुचानूर
तिरुपति-यात्रा की पूरक देवी
लक्ष्मीज्ञान सरस्वती, बासर
तेलंगाना · अक्षराभ्यास-तीर्थ
सरस्वतीशारदाम्बा, शृंगेरी
शंकराचार्य-स्थापित दक्षिणाम्नाय पीठ
सरस्वतीवैष्णो देवी, जम्मू
त्रिकूट-गुफा की पिंडी-रूपा देवी
दुर्गाचामुंडेश्वरी, मैसूर
महिष-वध की स्थल-परंपरा
दुर्गाकालीघाट, कोलकाता
51 शक्तिपीठों में परिगणित काली-क्षेत्र
कालीदक्षिणेश्वर, कोलकाता
श्रीरामकृष्ण की साधना-स्थली (1855)
कालीराधा-कृष्ण एवं ब्रज-द्वारका तीर्थ
श्रीजी मंदिर, बरसाना
राधारानी की जन्मस्थली-पीठ — लठमार होली का केंद्र
राधाश्रीकृष्ण जन्मस्थान, मथुरा
कारागार-जन्मभूमि — ब्रज-चौरासी कोस का केंद्र
कृष्णबांके बिहारी, वृंदावन
स्वामी हरिदास-परंपरा का त्रिभंग-विग्रह
कृष्णद्वारकाधीश, द्वारका
चार धामों का पश्चिम-धाम — गोमती-संगम
कृष्णरामायण-तीर्थ
राम जन्मभूमि, अयोध्या
जन्मस्थान का नवनिर्मित महामंदिर — राम लला विग्रह
रामरामेश्वरम्
सेतु-तट की राम-स्थापित शिव-पूजा परंपरा — ज्योतिर्लिंग
राम · शिवजानकी मंदिर, जनकपुर
मिथिला का नौलखा तीर्थ — विवाह पंचमी का केंद्र
सीतासंकटमोचन, वाराणसी
तुलसीदास-परंपरा का शिरोमणि हनुमत्-पीठ
हनुमानदशावतार-तीर्थ
वेदनारायण, नागलापुरम
मत्स्य-रूप विष्णु का विजयनगर-कालीन क्षेत्र
मत्स्यश्रीकूर्मम्, श्रीकाकुलम
कूर्म-अवतार का एकमात्र प्रमुख प्राचीन मंदिर
कूर्मभू-वराह स्वामी, तिरुमला
वेंकटेश्वर-दर्शन से पूर्व वराह-दर्शन की परंपरा
वराहअहोबिलम्
नव-नृसिंह क्षेत्र + उग्र-स्तंभ — प्राकट्य-स्थल परंपरा
नृसिंहसिंहाचलम्
चंदन-लेपित वराह-लक्ष्मी-नृसिंह संगम-विग्रह
नृसिंहथ्रिक्काकरा वामनमूर्ति, कोच्चि
ओणम-परंपरा का मूल-पीठ
वामनदशावतार-उत्तरार्ध तीर्थ
परशुराम मंदिर, चिपळूण
कोंकण "परशुराम-क्षेत्र" की प्रधान पीठ
परशुरामपरशुराम कुंड (अरुणाचल)
लोहित-तट — मकर संक्रांति स्नान-मेला
परशुरामकल्कि मंदिर, जयपुर
भावी अवतार को समर्पित विरल मंदिर — प्रतीक्षारत अश्व
कल्किदाऊजी मंदिर, बलदेव (मथुरा)
ब्रज का प्रधान बलराम-पीठ — हुरंगा-परंपरा
बलरामजगन्मोहिनी-केशव, रयाली
सम्मुख विष्णु, पृष्ठ मोहिनी — रूप-अभेद विग्रह
मोहिनीशिव-स्वरूप तीर्थ
चिदंबरम (तिल्लै)
आकाश-क्षेत्र — कनक-सभा, चिदंबर-रहस्य, 108-करण गोपुर
नटराजकाल भैरव, काशी
विश्वनाथ-नगरी के कोतवाल — रक्षा-सूत्र परंपरा
काल भैरवकाल भैरव, उज्जैन
क्षिप्रा-तट — मदिरा-अर्पण की विख्यात विधि
काल भैरवअर्धनारीश्वरर्, तिरुचेंगोडे
पर्वत-शिखर पीठ — "माधोरुबागन्"
अर्धनारीश्वरआलंगुडी — गुरु-स्थलम्
नवग्रह-यात्रा का दक्षिणामूर्ति गुरु-क्षेत्र
दक्षिणामूर्तिअष्टविनायक-मंडल (महाराष्ट्र)
मोरगाँव · सिद्धटेक · पाली · महड
यात्रा-पूर्वार्ध — मयूरेश्वर से वरदविनायक
अष्टविनायकथेऊर · लेण्याद्री · ओझर · रांजणगाँव
यात्रा-उत्तरार्ध — चिंतामणि से महागणपति
अष्टविनायकसूर्य-तीर्थ एवं वैदिक-क्षेत्र
कोणार्क सूर्य-रथ
विश्व-धरोहर — बारह चक्र, सात अश्व (13वीं शती)
सूर्यमोढेरा-मार्तंड
सोलंकी सूर्यकुंड व कश्मीर का हिमालयी पीठ
सूर्यअरुणाचलेश्वर, तिरुवण्णामलै
पंचभूत अग्नि-क्षेत्र — कार्त्तिगै महादीपम्
अग्निश्री काळहस्ती
पंचभूत वायु-क्षेत्र — अखंड कंपित-दीप परंपरा
वायुझूलेलाल पीठ-जाल
उदेरोलाल से विश्व-भर के सिंधी दरबार — जीवित वरुण-उपासना
वरुणइन्द्रजात्रा-मंडल, काठमांडू
देवराज का जीवित उत्सव-केंद्र (हनुमान-ढोका)
इन्द्रनवग्रह-स्थल शृंखला
सोमनाथ, प्रभास
चन्द्र-स्थापित प्रथम ज्योतिर्लिंग
चन्द्रमंगलनाथ, उज्जैन
भौम-जन्मभूमि परंपरा — भात-पूजा
मंगलतिरुवेंकाडु
नवग्रह-स्थलों का बुध-क्षेत्र
बुधआलंगुडी — गुरु-स्थलम्
गुरु-पेयर्चि महोत्सव की पीठ
बृहस्पतिकंजनूर
नवग्रह-स्थलों का शुक्र-क्षेत्र
शुक्रवैथीश्वरन् कोइल
अंगारक-क्षेत्र — आरोग्य-याचना परंपरा
मंगलनवग्रह-पूर्ति स्थल (शनि-राहु-केतु)
शनि शिंगणापुर
खुले चबूतरे की स्वयंभू शिला — बिना दरवाज़ों का गाँव
शनितिरुनल्लार
नवग्रह-स्थलों का शनि-क्षेत्र — नल-प्रसंग पीठ
शनितिरुनागेश्वरम्
राहु-क्षेत्र — दुग्धाभिषेक मान्यता
राहुकीळ्पेरुम्पल्लम्
केतु-क्षेत्र — नवग्रह-स्थल शृंखला पूर्ण
केतुश्रीकालहस्ती
राहु-केतु संयुक्त क्षेत्र — सर्प-दोष शांति पीठ
राहु-केतुदिक्पाल एवं नदी-तीर्थ
श्रीवांचियम् · विश्राम घाट
दुर्लभ यम-क्षेत्र; यम-द्वितीया का मथुरा-घाट
यमबदरीनाथ कुबेर-विग्रह
हिमालयी उपस्थिति; उत्तर-कोण वास्तु-जाल
कुबेरपशुपतिनाथ (पंचमुख)
ईशान ऊर्ध्व-मुख का प्रसिद्धतम दर्शन
ईशानगंगोत्री → गंगासागर
हरिद्वार-प्रयाग-काशी — गंगा तीर्थ-माला
गंगायमुनोत्री · केशी घाट
चार-धाम प्रथम धाम; वृंदावन-आरती
यमुनाअमरकंटक · ओंकारेश्वर · महेश्वर
रेवा-तट की ज्योतिर्लिंग-घाट माला
नर्मदात्रियुगीनारायण
शिव-पार्वती विवाह-वेदी की जीवित स्थल-मान्यता
हिमवानउदयगिरि · महाबलिपुरम् वराह-पट
भूदेवी-उद्धार के अमर शिल्प-क्षेत्र
पृथ्वीकाशी नवदुर्गा-यात्रा (नवरात्र-क्रम)
1. शैलपुत्री — मढ़िया घाट
प्रतिपदा-दर्शन
नवदुर्गा2. ब्रह्मचारिणी — दुर्गा घाट
द्वितीया-दर्शन
नवदुर्गा3. चन्द्रघण्टा — चौक
तृतीया-दर्शन
नवदुर्गा4. कूष्माण्डा — दुर्गाकुंड / घाटमपुर
चतुर्थी-दर्शन
नवदुर्गा5. स्कन्दमाता — जैतपुरा
पंचमी-दर्शन
नवदुर्गा6. कात्यायनी — वृंदावन पीठ / काशी
षष्ठी-दर्शन
नवदुर्गा7. कालरात्रि — कालिका गली
महासप्तमी-दर्शन
नवदुर्गा8. महागौरी — अन्नपूर्णा-परिसर
महाष्टमी-दर्शन; कुमारी-पूजा पीठ
नवदुर्गा9. सिद्धिदात्री — सिद्धमाता गली, काशी
नवदुर्गा-यात्रा का नवम-दिवस मंदिर
नवदुर्गाराधावल्लभ-राधारमण-बाँके बिहारी, वृंदावन
युगल-उपासना के तीन धारा-मंदिर
देव-युग्मजानकी मंदिर, जनकपुरधाम (नेपाल)
नौलखा परिसर — विवाह-पंचमी केंद्र
देव-युग्मलक्ष्मीनारायण (बिड़ला) मंदिर, दिल्ली
1939 — सर्व-वर्ण-द्वार उद्घाटन; तुलसी-चौरा परंपरा
देव-युग्मशबरीमला, केरल
18 सीढ़ियाँ, तत्त्वमसि-द्वार; एरुमेली वावर पळ्ळि
अयप्पाशीतला मंदिर — गुड़गाँव · काशी घाट · जौनपुर चौकिया
चबूतरे से महाक्षेत्र तक की लोक-धारा
शीतलालाल सागर संतोषी मंदिर, जोधपुर
फ़िल्म-पूर्व परंपरा का प्रमुख धाम
संतोषीकामाख्या महाविद्या-मंडल, नीलाचल
एक पहाड़ी पर दसों विद्याओं के मंदिर
महाविद्यातारापीठ, बीरभूम
द्वारका-तट महापीठ; बामाखेपा-समाधि
ताराकामाक्षी अम्मन, कांचीपुरम्
श्रीविद्या-हृदय; त्रिपुरा माताबाड़ी पीठ
ललितारजरप्पा एवं चिंतपूर्णी
संगम-पीठ; छिन्नमस्तिका-धाम
छिन्नमस्तापीताम्बरा-पीठ दतिया · नलखेड़ा
पीत-पीठों का मध्यभारत
बगलामुखीअन्नपूर्णा मंदिर, काशी · होरनाडु
विश्वनाथ-पार्श्व अन्नक्षेत्र
अन्नपूर्णापुष्कर गायत्री-पीठ · शांतिकुंज
देवी-द्वैध भूगोल से आधुनिक धारा तक
गायत्रीकैलास-गौरीकुंड · एलोरा गुहा-16
युगल का हिम-शिला भूगोल
उमा-महेश्वरश्री-मंदिर, पुरी
चार-धाम पूर्व; आनंद-बाज़ार महाप्रसाद
जगन्नाथतिरुमला · तिरुचानूर
सप्तगिरि-धाम; पद्मावती-पीठ
बालाजीपंढरपुर · आळंदी-देहू
चंद्रभागा-धाम; पालखी-उद्गम
विठोबाजेजुरी-गड · मैलार
सोनयाची जेजुरी दीपमाळा
खंडोबामनसा देवी, हरिद्वार
बिल्व-पर्वत पीठ; मनसा-बाड़ी परंपरा
मनसानागवासुकि, प्रयाग · मन्नारशाला
नाग-पीठ भूगोल
वासुकिपद्मनाभस्वामी, तिरुवनन्तपुरम्
महाशेषशायी; अनन्तपुर झील-मंदिर
शेषनागध्वज-स्तम्भ गरुड़ सर्वत्र
हर वैष्णव-धाम का अंजलि-गरुड़
गरुड़महानंदी: तंजावुर-मैसूर-लेपाक्षी
एकाश्म वृषभ शिल्प-त्रय
नंदीजटायु-पारा, चदयमंगलम
विश्व की विशालतम पक्षी-शिला
जटायुकिष्किंधा-हम्पी
ऋष्यमूक-अंजनाद्रि; सुग्रीव-गुहा
सुग्रीवरामेश्वरम्-धनुषकोडि धारा
सेतु-स्मृति; कैलानिया (श्रीलंका)
विभीषणआगे: प्रत्येक मंदिर का पूर्ण, स्वतंत्र रिकॉर्ड (इतिहास, वास्तुकला, संबंधित कथा, पर्व) भविष्य के शोध-चरण में जोड़ा जाएगा — राज्य/देश/परंपरा अनुसार फ़िल्टर सहित (Master Prompt Section 78)।