हिंदू देवी-देवता
ज्ञानकोश
Hindu Deities Knowledge Universe
देवताओं, देवियों, अवतारों, कथाओं, मंत्रों, मंदिरों, त्योहारों और पारंपरिक ज्ञान का इंटरकनेक्टेड डिजिटल पोर्टल — हर प्रविष्टि शोधित, स्रोत-चिह्नित और परिवार-संबंधों से आपस में जुड़ी हुई।
प्रतीकात्मक चित्रण · Symbolic Illustration
शोध-आधारित
हर तथ्य स्रोत-चिह्नित, कोई अनुमान नहीं
परिवार-ग्राफ
देवताओं के संबंध आपस में जुड़े हुए
1,000+ शब्द कथाएँ
हर प्रमुख कथा का सम्पूर्ण, गहराई से वर्णन
परंपरा-सम्मत
विभिन्न पुराणिक मतभेदों का सम्मान
अभी पढ़ें — प्रकाशित प्रविष्टियाँ
ब्रह्मा — Brahma
सृष्टिकर्ता, वेदों के अधिष्ठाता, त्रिमूर्ति के प्रथम देव
प्रमुख देवविष्णु — Vishnu
पालनकर्ता, दशावतार के स्रोत, त्रिमूर्ति के द्वितीय देव
प्रमुख देवशिव — Shiva
महादेव, संहारक एवं रूपांतरणकर्ता, त्रिमूर्ति के तृतीय देव
प्रमुख देवगणेश — Ganesha
विघ्नहर्ता, बुद्धिदाता — शिव-पार्वती पुत्र, संपूर्ण आरती-चालीसा सहित
प्रमुख देवकार्तिकेय — Kartikeya
देवसेनापति स्कंद/मुरुगन — तारकासुर-विजेता, षडानन
प्रमुख देवपार्वती — Parvati
शिव की शक्ति, अन्नपूर्णा-गौरी — तप और ममता की देवी
देवी / शक्तिलक्ष्मी — Lakshmi
श्री एवं समृद्धि की देवी — समुद्र मंथन से दीपावली तक
देवी / शक्तिसरस्वती — Saraswati
विद्या-वाणी-संगीत की देवी — वाग्देवी से गुप्त नदी तक
देवी / शक्तिदुर्गा — Durga
महिषासुरमर्दिनी — देव-तेज से प्रकट आदिशक्ति, नवरात्रि की अधिष्ठात्री
देवी / शक्तिकाली — Kali
काल की अधिष्ठात्री चामुंडा — रक्तबीज-विजयिनी श्यामा माँ
देवी / शक्तिराधा — Radha
वृषभानु-नंदिनी, महाभाव-स्वरूपा — प्रेम-भक्ति की पराकाष्ठा
देवी / शक्तिहनुमान — Hanuman
संकटमोचन रामदूत — सुंदरकांड-संजीवनी के महानायक, चिरंजीवी
रामायणराम — Rama
मर्यादा पुरुषोत्तम — धनुष-भंग से रामराज्य तक, दशावतार-सप्तम
विष्णु अवतारकृष्ण — Krishna
लीला पुरुषोत्तम जगद्गुरु — माखन-चोरी से गीता तक, पूर्णावतार
विष्णु अवतारसीता — Sita
भूमिजा जानकी — अशोक वाटिका के सत्याग्रह से भूमि-प्रवेश की गरिमा तक
विष्णु अवतारमत्स्य — Matsya
प्रलय-नाविक — मनु की नौका और वेद-उद्धार, दशावतार-प्रथम
विष्णु अवतारकूर्म — Kurma
मंथन का अचल आधार — डूबते मंदराचल की कच्छप-पीठ, दशावतार-द्वितीय
विष्णु अवतारवराह — Varaha
भूदेवी-उद्धारक — रसातल से धरती का दंष्ट्रा-उद्धार, दशावतार-तृतीय
विष्णु अवतारनृसिंह — Narasimha
स्तंभ से प्रकट प्रह्लाद-वरद — भक्त-रक्षा का अग्नि-रूप, दशावतार-चतुर्थ
विष्णु अवतारवामन — Vamana
त्रिविक्रम — तीन पग की याचना और बलि की अमर दान-निष्ठा, दशावतार-पंचम
विष्णु अवतारपरशुराम — Parashurama
भार्गव चिरंजीवी — परशु का न्याय, शस्त्र-शास्त्र संगम, दशावतार-षष्ठ
विष्णु अवतारबुद्ध (अवतार-परंपरा) — Buddha
पुराण-सूची का करुणावतार — मायामोह से "सदयहृदय" वंदना तक की पाठ-यात्रा
विष्णु अवतारकल्कि — Kalki
भावी दशम अवतार — शंभल, देवदत्त अश्व और सत्ययुग-संधि की प्रतीक्षा
विष्णु अवतारबलराम — Balarama
हलधर संकर्षण दाऊजी — शेष-अवतार, गदा-गुरु, बलभद्र
विष्णु अवतारनटराज — Nataraja
आनंद-तांडव के अधीश्वर — चिदंबरम्, चोल-कांस्य और पंचकृत्य-दर्शन
शिव स्वरूपकाल भैरव — Kala Bhairava
काशी के कोतवाल — कपालमोचन-कथा, काल का भी काल
शिव स्वरूपअर्धनारीश्वर — Ardhanarishvara
आधे शिव, आधी पार्वती — जगत्-पितरौ का एक-देह दर्शन
शिव स्वरूपदक्षिणामूर्ति — Dakshinamurthy
मौन के आदि-गुरु — वट-तले चिन्मुद्रा का विश्व-विद्यालय
शिव स्वरूपमोहिनी — Mohini
विष्णु का मोहन स्त्री-रूप — अमृत-वितरण से भस्मासुर-नृत्य तक
विष्णु अवतारअष्टविनायक — Ashtavinayak
महाराष्ट्र के आठ स्वयंभू गणपति — मोरगाँव से रांजणगाँव की यात्रा
गणेश स्वरूपइन्द्र — Indra
वृत्रहन्ता देवराज — ऋग्वेद के महानायक से "अनगिनत इंद्र" के पद-दर्शन तक
वैदिक देवताअग्नि — Agni
ऋग्वेद का प्रथम शब्द — देव-मुख हव्यवाहन, खांडव से अग्निहोत्र तक
वैदिक देवतावायु — Vayu
प्रत्यक्ष ब्रह्म — यक्ष-परीक्षा, प्राण-दर्शन, हनुमान-भीम के पिता
वैदिक देवतावरुण — Varuna
ऋत के सम्राट — शुनःशेप-मोचन से झूलेलाल तक जल-पति की यात्रा
वैदिक देवतासूर्य — Surya
प्रत्यक्ष देवता ग्रहराज — संज्ञा-छाया कथा, गायत्री, कोणार्क-छठ
नवग्रहचन्द्र — Chandra
मन के अधिष्ठाता सोम — दक्ष-शाप, सोमनाथ-स्थापना, कला-चक्र
नवग्रहमंगल — Mangala
भूमि-पुत्र अंगारक — ग्रह-सेनापति; मंगलनाथ, दोष-विवेक
नवग्रहबुध — Budha
बुद्धि-वाणिज्य के सौम्य ग्रह — तारा-प्रकरण, चंद्रवंश-मूल
नवग्रहबृहस्पति — Brihaspati
देवगुरु — इन्द्र-प्रमाद की त्रिलोक-कीमत; गुरुवार-कुंभ गणना
नवग्रहशुक्र — Shukra
दैत्य-गुरु उशना कवि — संजीवनी, कच-देवयानी, गीता-विभूति
नवग्रहशनि — Shani
छाया-सुत न्याय-दंडाधिकारी — साढ़ेसाती का भय-मुक्त शास्त्र
नवग्रहराहु — Rahu
स्वर्भानु से राहु — अमृत की बूँद, ग्रहण-चक्र, छाया-ग्रह
नवग्रहकेतु — Ketu
धड़ जो ध्वजा बना — मोक्ष-कारक; नवग्रह-मंडल पूर्ण
नवग्रहयम — Yama
धर्मराज — नचिकेता को ब्रह्मविद्या देने वाली मृत्यु
दिक्पालकुबेर — Kubera
यक्षराज धनाधिपति — लंका खोई, अलका रची, शिव-सखा हुए
दिक्पालईशान — Ishana
देव-कोण के स्वामी — पंचमुख सदाशिव का ऊर्ध्व ज्ञान-मुख
दिक्पालनिर्ऋति — Nirriti
क्षय-देवी से नैर्ऋत्य-दिक्पाल — अशुभ का देवताकरण
दिक्पालगंगा — Ganga
भगीरथ की त्रिपथगा — शिव-जटा से गंगासागर तक
नदी-देवीयमुना — Yamuna
कालिंदी — भाई-दूज की जननी, कृष्ण-लीला की धारा
नदी-देवीनर्मदा — Narmada
रुद्र-देहजा रेवा — हर कंकर शंकर; जीवित परिक्रमा
नदी-देवीहिमवान — Himavan
गिरिराज का कन्यादान — उपनिषद की उमा हैमवती
प्रकृति-देवभूदेवी — Prithvi
माता भूमिः — पृथु-दोहन, वराह-गोद, भूमि-सूक्त
प्रकृति-देवशैलपुत्री — Shailaputri
नवदुर्गा-1 — प्रतिपदा की देवी; सती से शैल-सुता तक
नवदुर्गाब्रह्मचारिणी — Brahmacharini
नवदुर्गा-2 — अपर्णा-तप; जपमाला-कमंडलु की देवी
नवदुर्गाचन्द्रघण्टा — Chandraghanta
नवदुर्गा-3 — घंटा-नाद जिसका आयुध; निर्भयता-दायिनी
नवदुर्गाकूष्माण्डा — Kushmanda
नवदुर्गा-4 — जिसकी स्मित से ब्रह्मांड; सूर्य-मंडल-वासिनी
नवदुर्गास्कन्दमाता — Skandamata
नवदुर्गा-5 — गोद में सेनापति; मातृ-शक्ति की मूर्ति
नवदुर्गाकात्यायनी — Katyayani
नवदुर्गा-6 — ऋषि की बेटी बनी देवी; गोपी-व्रत की साक्षिणी
नवदुर्गाकालरात्रि — Kalaratri
नवदुर्गा-7 — भयंकरी के भीतर शुभंकरी; महासप्तमी
नवदुर्गामहागौरी — Mahagauri
नवदुर्गा-8 — रात के पार की भोर; कन्या-पूजन की देवी
नवदुर्गासिद्धिदात्री — Siddhidatri
नवदुर्गा-9 — महानवमी; अष्ट-सिद्धि दात्री; मंडल-पूर्ति
नवदुर्गाराधा-कृष्ण — Radha-Krishna
युगल-सरकार — आह्लादिनी-दर्शन; पाँच सम्प्रदायों की धारा
देव-युग्मसीता-राम — Sita-Rama
सियाराम — विवाह-पंचमी; सहधर्मचरी-सूत्र
देव-युग्मलक्ष्मी-नारायण — Lakshmi-Narayana
श्रीमन्नारायण — वृंदा-तुलसी कथा; तुलसी-विवाह
देव-युग्मअयप्पा — Ayyappa
हरिहर-सुत मणिकंठ — शबरीमला; 41-दिन व्रतम्
लोक-देवताशीतला — Shitala
रोग-हर माँ — बासौड़ा; झाड़ू-सूप-नीम का लोक-शास्त्र
लोक-देवीसंतोषी माता — Santoshi Mata
संतोष की देवी — 16 शुक्रवार; गुड़-चना; 1975-परिघटना
लोक-देवीकाली महाविद्या — Kali Mahavidya
आदि-विद्या — दस दिशाओं का प्राकट्य; काल-तत्त्व
महाविद्यातारा — Tara
तारिणी नील-सरस्वती — वशिष्ठ-कथा; तारापीठ
महाविद्यात्रिपुरसुन्दरी — Tripura Sundari
ललिता श्रीविद्या — भंडासुर-वध; श्रीचक्र
महाविद्याभुवनेश्वरी — Bhuvaneshvari
जगत्-धात्री — आकाश-तत्त्व; मणिद्वीप
महाविद्याछिन्नमस्ता — Chhinnamasta
आत्म-दान की विद्युत — त्रिधारा-तत्त्व; रजरप्पा
महाविद्यात्रिपुरभैरवी — Tripura Bhairavi
तप-अग्नि — शुभंकरी; भैरवी ब्राह्मणी
महाविद्याधूमावती — Dhumavati
धूम्र-रूपा ज्येष्ठा — शून्य-दर्शन; काक-ध्वजा
महाविद्याबगलामुखी — Bagalamukhi
पीताम्बरा — स्तम्भन-विद्या; दतिया-नलखेड़ा
महाविद्यामातंगी — Matangi
राज-श्यामला मंत्रिणी — उच्छिष्ट-दर्शन; कला-वाणी
महाविद्याकमला — Kamala
तांत्रिक-श्री गजलक्ष्मी — मंडल-पूर्ति
महाविद्याअन्नपूर्णा — Annapurna
काशी की अन्न-दात्री — अन्नकूट; अन्न-ब्रह्म
शक्ति-रूपगायत्री — Gayatri
वेदमाता — 24 अक्षर का महामंत्र; संध्या-देवी
वैदिक देवीउमा-महेश्वर — Uma-Maheshwara
कैलास-गार्हस्थ्य — संवाद-युगल; सोमवार-व्रत
देव-युग्मजगन्नाथ — Jagannath
पुरी के दारु-देव — रथयात्रा; महाप्रसाद
मंदिर-स्वरूपवेंकटेश्वर — Venkateswara
तिरुपति बालाजी — कुबेर-ऋण; गोविंदा-घोष
मंदिर-स्वरूपविठोबा — Vithoba
पंढरपुर के विठ्ठल — पुंडलिक-ईंट; वारी
मंदिर-स्वरूपखंडोबा — Khandoba
जेजुरी के मल्हारी — भंडारा; येळकोट
लोक-देवतामनसा — Manasa
सर्प-देवी — बेहुला-गाथा; विषहरी
लोक-देवीवासुकि — Vasuki
नागराज — मंथन-रस्सी; शिव-कण्ठहार
नाग-देवशेषनाग — Shesha
अनंत — विष्णु-शय्या; धरणी-धर
नाग-देवगरुड़ — Garuda
पक्षिराज — अमृत-हरण; विष्णु-ध्वज
दिव्य-वाहननंदी — Nandi
शिव-वृषभ — शिलाद-पुत्र; कर्ण-निवेदन
दिव्य-वाहनजटायु — Jatayu
गृध्रराज — सीता-रक्षा युद्ध; राम-संस्कार
रामायण-पात्रसुग्रीव — Sugriva
वानरराज — अग्नि-साक्षी मैत्री; महाखोज
रामायण-पात्रविभीषण — Vibhishana
शरणागति-शिरोमणि — धर्म बनाम कुल; चिरंजीवी
रामायण-पात्रश्रेणी अनुसार ब्राउज़ करें
सभी श्रेणियाँ →प्रमुख देव
त्रिमूर्ति — ब्रह्मा, विष्णु, शिव
देवी / शक्ति
पार्वती, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, काली
विष्णु अवतार
दशावतार — मत्स्य से कल्कि तक
नवग्रह
सूर्य से केतु तक नौ ग्रह देवता
परियोजना की स्थिति
यह एक दीर्घकालिक, बहु-सत्रीय परियोजना है — गुणवत्ता को गति से अधिक प्राथमिकता दी जाती है। हर देवता को शोध → सामग्री → पेज → गुणवत्ता-जांच के पूर्ण चरण से गुज़रना होता है, इसके बाद ही वह "प्रकाशित" माना जाता है। प्रगति की पूरी जानकारी परियोजना की PROJECT_STATUS.md फ़ाइल में दर्ज है।